KRAKÁ, SEPTEMBER, 1939
KAROL MAÐUR SEM VARÐ PÁFI
Karol, skiptu við Krystyna.
Þeir eyðilögðu flugherinn okkar. 500 vélar sprengdar á jörðu niðri.
Ég heyrði það áður en útvarpsstöðin sprakk.
Ég fylgi Wislawa til Wadowice og síðan geng ég í herinn.
Wislawa, þú ert gyðingur.
Gyðingar ættu að yfirgefa Pólland ef þeir geta.
Wadowice er lítill og rólegur bær. Gyðingum er óhætt þar.
Tomasz, viltu gæta föður míns? Ég ætla líka að ganga í herinn.
Að sjálfsögðu. Hann verður á prestsetrinu hjá mér.
Þú sagðir að þú gætir aldrei orðið hermaður.
Ég átti aldrei von á neinu svona.
Hvað ætlar þú að gera, Wiktor?
Allir læknanemar á lokaári hafa verið boðaðir á sjúkrahúsið.
Hvað bíður okkar?
Ef illir menn ná heiminum á sitt vald
heyrir engin rödd okkar og tárin þrjóta.
Við megum aldrei missa vonina.
Karol! - Jerzy!
Ég er á förum til Wadowice ef ég næ lest.
Ég ætla að sækja pabba og síðan göngum við í herinn.
Prófessor! Prófessor Wojcik! - Ég er á leið í háskólann.
Kanslarinn sagði að honum ætti að loka. - Það eru verðmætar bækur þar.
Ég set þær í kjallarann ef við verðum fyrir sprengjuárás.
Ég fer með þér. - Við förum öll.
Hvað verður um systur þína, móður og ömmu þegar þið faðir þinn farið?
Nasistar láta konurnar í friði.
Þið Klugers eruð gyðingar. Gyðingar eru í hættu.
Við erum Pólverjar. Við spörkum nasistum út úr landinu.
Hvað er að?
Hvað amar að? - Ég er hrædd.
Farðu og feldu þig í Wadowice.
Og vertu varkár.
Ég er svo hrædd.
Hlustaðu á mig. Fylgdu mér á prestssetrið.
Þarna ertu, Karol. Þú ert seinn.
Tomasz, guði sé lof að þú ert kominn.
Hvað er þetta? - Hvað sýnist þér?
Gamli herjakkinn minn. Ég ætla að ganga í herinn.
Nei.
Nei, pabbi. Það er komið að mér að berjast.
Þú verður öruggur hjá Tomasz á prestssetrinu.
Hlustaðu á Karol, hr. Wojtyla.
Ég vil að móðir þín sé stolt af mér.
Mamma hefði sagt mér að stöðva þig.
Geturðu ekki komið vitinu fyrir hann?
Þú veist hvernig hann er. - Gerðu það reyndu.
Hr. Wojtyla, hlustaðu á mig. Þú ert of gamall í þetta.
Nei, ekki of gamall, en líkaminn er ekki eins sterkur og andinn.
Ég er tilbúinn. - Hvað á ég að gera?
Verndaðu hann og farðu varlega.
Ertu ómeiddur?
Ég skal bera þig. Hvað heitirðu? - Jozef.
Upp með þig, Jozef! - Jozef!
Ég hélt ég hefði týnt þér. - Ég sneri á mér ökklann.
Þú þarft ekki að bera hann. - Karol hefur sterkar herðar.
Mágkona mín á bóndabæ nærri Mielec. Þangað stefnum við.
Ég ætla að reka kúahjörð. Amma á píanó en það er falskt.
Jozef var í píanókennslu hjá prestinum í Saint Bartholomew.
Það er mér heiður að bera Chopin á herðunum.
WADOWICE
Megum við?
Hania.
En Karol? - Hann og faðir hans ætla í herinn.
Jerzy! Ég er á förum. - Við líka. Við stefnum til ...
Ég er svo glöð að þú komst. - Ég líka.
Við förum gegnum Myslenice.
Wislawa kyssti mig.
Karol, viltu gefa mér vatn, takk?
Ertu með hita? Pabbi, þú ert brennandi heitur.
Hvað vitleysa. Ég hef aldrei á ævinni fengið hita.
Jusek! Þetta er Jusek.
Jusek!
Afsakið, þetta er ... Jusek, bíddu!
Karol! - Jusek!
En óvænt ánægja! - Jusek!
Við ætlum að skrá okkur í Rzeszow. - Við líka.
Er pláss fyrir pabba? - Ég vildi óska þess.
Hefurðu séð Hania?
Já, hún komst óhult til Wadowice.
Hún talar stöðugt um þig.
Karol, þessi ófriður líður hjá.
Hérna. Þú mátt eiga myndina.
Til lukku. Sjáumst í fremstu víglínu. - Já.
Guð blessi ykkur!
"Blindur af reyk, sé ég hvíla á öxlum þeirra
eins og líkkistu eftir súlnagöngum
píanóið ykkar falla, falla.
Hvað sagði hann? - Halló, Jozef.
Hvernig er ökklinn? - Góður.
Ég var að vitna í Norwid, stórkostlegt skáld.
Í uppreisninni drápu rússneskir hermenn fólk og brutu allt og brömluðu.
Þeir hentu píanói Chopin út um gluggann og beint í eldinn.
Nokkrir menn tóku það og báru á öruggan stað.
Ég hefði líka fórnað mér til að bjarga píanói Chopin.
Ég veit. Því segir skáldið að það sé ekki hægt að tortíma föðurlandinu okkar.
Aldrei nokkurn tíma.
Faðir!
Þetta er altari föðurlands þíns. - Já.
Og fagnarðu hér sigri
pólska hersins yfir germönskum riddurum?
Og hér biðja Pólverjar fyrir frelsi? - Já.
Þjóðverji skapaði þetta meistaraverk.
Peter van der Rennen, frá Danzig.
Og þessir englar koma frá meisturum Augsburg.
Við erum á þýskri jörð, prestur.
Þetta var Hans Frank yfirlandstjóri, ráðherra þýska ríkisins.
Hann skipar fyrir að dómkirkjunni verði lokað fyrir almenningi. Mér þykir það leitt.
Þykir þér það leitt?
Við verðum að tæma staðinn.
Hvert ertu að fara?
Kirkjan tilheyrir fólkinu. - Kraká er full af kirkjum.
Þetta er dómkirkjan.
Dómkirkjan er hluti af Wawel kastala sem er aðsetur mitt núna.
Hún tilheyrir ekki lengur Pólverjum.
Þetta er kirkjan mín.
Ef þú kallar þig kristinn mann
veistu að þetta er staður andans en ekki stígvélanna þinna.
Macke!
Þessi pólski prestur fer í taugarnar á mér.
Það er best fyrir þig að fara.
Halló.
Áttu einhver lyf? Pabbi er með hita.
Nei, ég er ekki með neitt.
Ég veit hver á lyf. - Er það?
Já.
Gjörðu svo vel.
Jozef, kærar þakkir.
Ég er þér mjög þakklátur, ungi maður.
Það er kalt í dag. - Hvar er jakkinn þinn?
Ég lét bróður minn fá hann. Hann var blautur.
Hérna. - Þakka þér fyrir.
Hann líkist Edmund. - Hver er Edmund?
Eldri bróðir minn. - Er hann dáinn?
Hann var læknir. Hann lést úr sjúkdómi sem hann var að meðhöndla.
Saknarðu hans? - Já.
Mjög mikið. Ég elskaði hann. - Ég ætla að verða læknir.
Ég hélt þú ætlaðir að verða píanóleikari. - Ég get verið bæði.
Hvað með mömmu þína? Er hún líka dáin?
Hún dó þegar ég var á aldur við þig.
En ég tala ennþá við hana.
Og þegar ég loka augunum get ég fundið hana strjúka á mér hárið.
Jozef!
Skilaðu herramanninum jakkanum.
Má ég hafa hann lengur? - Eins lengi og þú vilt.
Þar til ég verð fullorðinn? - Já, þar til þú verður fullorðinn.
Mig langar að gefa þér þetta.
Um hvað er bókin?
Mér líkar ein sagan sem fjallar um snák og klukkusmið.
Viltu lesa hana fyrir mig? - Já, auðvitað.
"Einn góðan veðurdag fór svangur snákur inn í búð klukkusmiðs."
"Þar sem hann fann ekkert ætilegt ..."
Jozef!
Karol, ég veit ekki hvar þú ert.
Hvort þú hefur skráð þig í herinn eða náð yfir á frjálsa svæði Póllands,
eða hvort þú sért enn á lífi.
Wadowice, kæra Wadowice, er ekki lengur til.
Bærinn umbreyttist á einni nóttu.
Það er stöðugt verið að smala saman fólki.
Tomasz hafði rétt fyrir sér. Gyðingar eru í ægilegri hættu.
Það er talað um að loka þá inni í gettóum.
Gestapo hefur hernumið heimili Kluger-fjölskyldunnar, hent konunum út.
Ég hjálpaði þeim að fela sig.
Hania! Ég veit hvert þú ert að fara.
Ég vil hitta Tesia. Taktu mig með þér.
Fylgdu mér.
Hania! - Ég er með glaðning handa þér.
Tadek!
Þú áttir ekki að koma. Þú veist hvað þeir gera við Pólverja sem ...
Ég get ekki lifað á þín.
Tesia, sjáðu!
Þetta er hauka!
Þú ert góð manneskja.
Amma!
Finndu lyktina.
Tesia bjó til gjöf handa mér.
Ég skal sýna þér.
Frú Rozalia, ég vil fara með Tesia héðan.
Ég fel hana á heimili foreldra minna.
Þú verður að fara með honum.
Ég elska þig en ég yfirgef ekki mömmu og ömmu.
Tesia, gerðu það. - Nei.
Við förum héðan saman þegar öllu þessu lýkur.
Ef ekki væri fyrir vesalings vini mína, Karol,
færi ég samstundis og leitaði að þér.
Okkur tókst það, pabbi. - Já.
Sjáðu. Við erum næstum komin.
Bestu herdeildirnar okkar eru hinum megin við ána.
Þaðan kemur leiðin til frelsunar.
Haldið kyrru fyrir! Snúið við!
Rússar hafa ráðist yfir landamærin.
Hitler og Stalin gerðu samning.
Rauði herinn hefur svikið okkur.
Hann tekur enga fanga.
Snúið við! Snúið við!
Pabbi, komdu.
Komdu, pabbi. - Skildu mig eftir.
Við verðum að fara.
Farðu til Kraká. Fljótur, farðu.
Ég sagði þér að skilja mig eftir.
Ég hef fengið nóg. - Hættu þessu, pabbi.
Bjargaðu sjálfum þér. Drífðu þig!
Komdu þér í burtu!
Pabbi! Hættu þessu!
Leyfðu þeim að drepa mig.
Pabbi ... - Þetta er búið ...
Pabbi, hættu ... - Þetta er búið ...
Hættu!
Taktu þig taki, pabbi.
Mamma vildi ekki sjá þig svona. Komdu.
Þið eruð komnir aftur! Hvað kom fyrir?
Frú Antol, viltu vinsamlegast hjálpa mér?
Ég ætla að sækja Zweig lækni.
Herra Wojtyla?
Hefurðu séð Wiktor Milosz? - Nei.
Hvað er að gerast? - Wojcik boðaði okkur á fund.
Krystyna!
Guði sé lof að háskólinn er opinn. - Hvað kom fyrir þig?
Ég er að leita að Wiktor. Pabbi er veikur og ég finn ekki Zweig lækni.
Nasistar tóku hann. Og einhverjir andstyggilegir Pólverjar tóku íbúðina.
Já. - Wiktor er á sjúkrahúsinu. Ég fylgi þér.
Allt í lagi. - Karol.
Það á að stofna neðanjarðarhreyfingu. Við ættum öll að skrá okkur.
Gættu orða þinna. Það eru alls staðar njósnarar.
Njósnarar? Ég trúi því ekki.
Hér erum við í vöggu sögu okkar, hér er uppruni okkar, tungumál okkar.
Það svíkur enginn sína eigin móður. - Hver er að svíkja móður sína?
Prófessor ... Ég var að tala um móðurmál okkar.
Maður borgar fyrir frelsið af heilum hug.
Þess vegna kallast það frelsi,
því maður lærir að þekkja sjálfan sig og aga aftur og aftur.
Þú skrifaðir þetta, ekki satt, Karol?
Jú. Ég fer hjá mér og mér er mikill heiður að þú munir þetta.
Wojtyla hefur rétt fyrir sér.
Við borgum fyrir frelsið með tárum og blóði.
Hans Frank landstjóri er fluttur inn í Wawel,
fyrrum aðsetur Piast, Jagiellon.
Þessi nasistamenntamaður hefur lýst yfir
að Pólland hafi konung og að Pólverjar séu þrælar hans,
réttindalausir og eina skylda þeirra sé að hlýða.
Þið verðið að veita viðnám á hvaða hátt sem þið teljið réttan.
Ræðið þetta saman. Takið ákvörðun samkvæmt eigin samvisku.
En við verðum að veita viðnám.
Lengi lifi frjálsræði!
Lengi lifi Pólland!
Lengi lifi Pólland! Lengi lifi Pólland!
Þrjár sprautur í viðbót og þá geturðu spilað fótbolta.
Ég hef aldrei spilað fótbolta.
Ég trúi því ekki. Þú missir af einni mestu ánægju lífsins.
Jafnaðu þig fyrst og svo geturðu prófað.
Vel mælt, frú Antol.
Það er næstum ómögulegt að finna kínínsúlfat,
en ekkert er ómögulegt fyrir Wiktor Milosz.
Gefðu honum töflu þrisvar á dag þar til hitinn lækkar.
Ég kem aftur á morgun.
Hvað skulda ég þér? - Hafðu ekki áhyggjur af því.
Ég rukka þig um stórfé þegar ég verð frægur.
Farðu vel með þig, hr. Wojtyla.
Bless.
Kæra Hania, ég bíð óþreyjufullur eftir fréttum af þér og Wadowice.
Ég les og skrifa allan daginn.
Pabba líður betur en við erum félitlir.
Ég sé Tomasz sjaldan. Hann er hjá þeim sem hafa misst allt.
Kraká grætur tárum munaðarleysingja og ekkna.
Þögul, kvalin borg.
Ég er svo hrædd.
Við förum í tíma hjá prófessor Wojciks þegar við getum
og vonumst til að fá fréttir af atburðum í Evrópu.
Þýski landstjórinn, Hans Frank,
boðaði alla háskóladeildina á fund til að ræða efnisskrána.
Nemendum var meinaður aðgangur en við Wiktor fórum samt.
Nei, bíddu.
Förum út hérna.
Ég vildi hafa meiri tíma ...
... miklu meiri tíma ...
... heila eilífð í raun ...
... til að ræða við ykkur.
Þið eruð einvalalið menntamanna í Kraká.
Ég vil ræða við ykkur um Plató.
Ég vil ræða við ykkur um Róm.
Ég lagði stund á nám í Róm.
Mig langar að lesa Nietzsche og Goethe.
En ég hef engan tíma.
Ég hef engan tíma.
Vitið þið hver draumur minn er?
Að gera Wawel að siðmenntaðri og kurteisri eyju ...
... í hjarta slavneskrar villimennsku.
En Pólverjar,
sérstaklega menntamenn ...
... eru fæddir samsærismenn.
Nei.
Pólland verður þögult.
Eins og lík.
Ég hef ákveðið að loka öllum skólum og háskólum,
dagblöðum og listrænum félögum.
Og ég ætla að eyðileggja pólsk bókasöfn.
Hvað hafið þið að gera við skóla, háskóla og bókasöfn?
Þið eigið ekkert land. Þið hafið enga menningu.
Börn sem eru norræn í útliti
verða tekin frá fjölskyldum sínum og alin upp sem Þjóðverjar.
Allir aðrir vinna mikið og borða lítið.
Á endanum deyja allir.
Og Pólland deyr með þeim.
Pólland deyr aldrei!
Pólland lifir! Lengi lifi Pólland!
Þið gerið mér greiða ef þið reynið að flýja.
Þið verðið skotnir.
Komum okkur héðan. - Nei.
Hversu margir eru hér?
187. Gott.
Þið verðið ekki handjárnaðir,
en þið farið hljóðlega að pallbílunum
og farið um borð einn af öðrum.
Ég sé að hnefar þínir eru krepptir.
Þú heldur að þú stjórnir lífi fólks í þessum krepptu hnefum.
Líttu nánar. Þeir eru tómir.
Þú stendur þarna og talar við okkur.
Þú gerir þér ekki ljóst að í þér býr ekkert líf lengur.
Það verður of seint þegar þú gerir það.
Þá manstu orð Wojcik,
prófessors í pólskri textafræði.
Skjótið hann.
Wojcik kenndi okkur að veikleiki er aðeins neitun á að viðurkenna ósigur.
Prófessorarnir sem voru ekki drepnir eru að deyja í Sachsenhausen-búðunum.
Við erum umkringd brjálæði og þjáningum.
Hania, þú getur ekki ímyndað þér helvítið í gettóunum í Kraká.
Annað hvort sveltur fólkið í hel
eða deyr af blóðsótt, berklum ...
eða einhverjum öðrum sjúkdómi, nema það sé drepið eða fremji sjálfsmorð.
Fylgdu mér.
Veistu hvað rottuveiði er? Það er orðatiltæki nasista.
Það eru göt í gettóveggjunum
sem aðeins horuð lítil börn geta smogið inn um ... litlar rottur.
Þau leita í ruslinu að mat
og nasistar skjóta á þau ... sér til gamans.
Sjáðu. Lítil rotta er að koma út.
Allt í lagi.
Hvernig líður þér, Simon? - Ég er svangur.
Ég er bara með lyf á mér. Ég kem með kartöflur á morgun.
Þetta er Eli Singer trésmiður og Chaim bróðir hans.
Þeir hafa engin not fyrir fötin lengur.
Hvað er að? Hvert ertu að fara?
Það er allt í lagi. Hafðu ekki áhyggjur.
Hvert ætlar hann með þig?
Biddu fyrir mér til hinnar svörtu madonnu.
Þessa leið.
Og þú ert ... ? - Ég er séra Tomasz Zaleski.
Ég sé að jafnvel myndarlegir strákar gerast prestar í Póllandi.
Presturinn frá dómkirkjunni. Afsakið að ég er seinn.
Ég frétti að foringjar hjá mér skrifta hjá þér.
Ég vil líka skrifta.
Ég lofaði gestunum hjartardýrinu sem við skutum í Radziwillow-skógi.
Eitt skot, beint á milli augnanna.
Hlífðu okkur við smáatriðunum. Ég missi matarlystina.
Ég ætla að skrifta eftir hádegi.
Hvað heitirðu? - Tomasz Zaleski.
Zaleski.
Zaleski ætlar að borða með okkur.
Þú getur vitnað matgræðgi okkar með eigin augum.
Nei, takk.
Ég bíð frammi.
Ég læt ekki prest bíða frammi á meðan ég borða.
Sestu.
Má bjóða þér að skera, mín kæra?
Segðu mér eitt, Zaleski.
Hversu mikið pólskt hatur þarftu að hlusta á við skriftir?
Ég hlusta á pólskar þjáningar. - Viltu vita sannleikann, prestur?
Það eru engar þjáningar þar sem engin menning er til staðar.
Bara eðlishvöt.
Pólverjar eiga eftir að dá okkur.
Þeir eru sofandi í augnablikinu. - Ég dái þig og þú ert sofandi.
Sagt er að pólskar konur þvoi sér ekki oft.
Það er ekki þeirra sök. Þær hafa enga sápu.
Þær geta ekki notað þá afsökun mikið lengur.
Við höfum fundið upp sápu sem kostar ekki krónu.
Frábæra sápu, indælt og silkimjúkt löður.
Ég hef lagt inn stóra pöntun fyrir pólsku dömurnar.
Sápa sem er búin til úr saur.
Þú hlærð ekki?
Ég get ekki verið hér. - Sestu!
Svona nú. Sestu.
Þú reitir hann til reiði.
Sestu.
Ég hef skipað fjölskyldum hinna dauðu í gettóinu að greiða fyrir jarðarfarirnar.
Ég er viss um að dánartíðnin fellur frá einum degi til annars.
Nákvæmlega. Hún hefur fallið.
Allir gyðingar eru veikir.
Veikt fólk hefur tilhneigingu til að velta sér upp úr skít.
Skítur er þeim eðlilegur. Þeir eru úrkynjaður kynþáttur.
Úrþvætti upp til hópa,
ófær um að ala upp börnin og hugsa um þau eins og við gerum í Þýskalandi.
Svín.
Gyðingabörn eru ekki börn.
Hvað sagðir þú?
Þýsk börn eru hrein.
Gyðingabörn eru skítug.
Þýsk börn hafa tennur.
Gyðingabörn hafa engar tennur.
Þýsk börn sofa á dýnum.
Gyðingabörn sofa við hliðina á borðum hlaðin líkum.
Þýsk börn leika sér.
Gyðingabörn í gettóinu kunna ekki að leika sér.
Þau eru sannarlega úrkynjuð börn.
Eina skemmtun þeirra
er að horfa á foreldra sína, bræður og systur skotin til bana.
Eina skemmtun þeirra er að sjá mæður sínar myrtar.
Þýsk börn brosa.
Gyðingabörn brosa ekki.
Þýsk börn ganga. Gyðingabörn ganga ekki.
Þið getið aldrei kennt þeim að brosa eða ganga,
jafnvel þó þið berjið þau til hlýðni!
Aldrei.
Vitið þið ekki að gyðingabörn hafa enga fætur?
Gyðingabörn hafa vængi!
Þú getur alveg eins skotið mig.
Pólski prestur! Hvernig fara þau að?
Hafa þau vængi?
Hvað ertu að skrifa? - Leikrit.
Um hvað? - Sorg.
Ég er á förum, Karol, á leið til þín.
Hittu mig við veginn til Czestochowa ef þú getur.
Það sem ég þarf að segja þér er svo hryllilegt.
Ég get ekki grátið meir. Ég er tóm.
Manstu eftir samkunduhúsinu í Wadowice?
Við vitnuðum það úr felustað Klugers-fjölskyldunnar.
Tesia!
Hvað var þetta?
Ekkert, amma.
Þeir sprengdu virka sprengju.
Farðu áður en þeir finna þig, ástin mín.
Drífðu þig burt.
Þeir eru byrjaðir að flytja burtu gamalt fólk og þá sjúku.
Til hvers?
Hvert er farið með fólkið? Annast þeir það?
Ég veit það ekki.
Ég var ekki undir þetta búin.
Af hverju heyrist ekki orð frá umheiminum?
Fólk sem er þögult á meðan aðrir eru myrtir
er jafnslæmt og morðingjarnir.
Jusek er dáinn, er það ekki? - Nei.
Hann lofaði að skrifa mér.
Kannski skrifaði hann en bréfin komust ekki á leiðarenda.
Viltu gefa mér koss?
Tómleg augu Wislawa skelfdu mig.
Þessi stóru, fallegu augu voru tóm.
Þau voru orðin að ösku.
Þegar þeir byrjuðu að brottnema fólk til Auschwitz og Belzec,
fann Gestapo Klugers-fjölskylduna.
Ég kom að þeim ásamt Tadek þann dag.
Ekki snerta hana!
Maður getur lifað með illsku þegar hún er bara hugarburður,
en þegar hún blasir við manni er engin undankomuleið.
Spilaðu eitthvað! Spilaðu!
Af hverju?
Af hverju endurtekur svona hryllingur sig ...
... nema hvað hann versnar?
Hvað er það sem veldur því að augu fólks, hjarta og hugur ...
... eru ófær um samúð og virðingu?
Hverjar eru þessar mannverur
sem eiga mæður, systur og börn,
sem eiga maka sem þær halda utan um á nóttinni?
Eru þessar verur skapaðir í Guðs mynd? Karol!
Hvar er Guð?
Þú, María, ert drottning Póllands
og Guð hefur gert Czestochowa að hásæti þínu.
Verndaðu okkur og vertu skjöldur okkar.
Gefðu okkur styrk svo við getum hrakið óvininn á brott.
Komdu okkur til bjargar.
Færðu okkur frið.
Hví hef ég ekkert svar?
Hvernig getur maður neytt annan mann til að lifa í algerri kvöl?
Án vonar?
Hvernig getum við svarað þessu?
Hversu margar ófreskjur eru hér á jörðinni, Tomasz?
Af hverju þurfa hinir saklausu að þjást?
Hversu margar saklausar sálir þurfa að fæðast til þess eins að vera útrýmt?
Ég starði beint í augun á þessum nasistum.
Illskan sem bjó þar var svo gagnger ...
... svo óskiljanleg ... viðbjóðsleg.
Mig langaði að drepa þá.
Og ég er prestur.
Ég er sakbitinn sökum þess.
Ég vil ekki hata eins og þeir.
Kærleikur.
Aðeins kærleikurinn heldur mönnum frá hyldýpinu.
Hvar varstu í dag?
Ég stóð í röð til að fá brauð.
Það kláraðist allt.
Í hvert sinn sem þú ferð út hræðist ég að þú komir ekki aftur.
Ég verð að fara út, pabbi.
Við verðum að borða. Við verðum að lifa.
Hver er þar? - Tomasz.
Hvað ertu að gera úti eftir útgöngubannið?
Hvernig hefurðu það, hr. Wojtyla?
Ég er orðinn sjálfum mér líkur. Eða næstum því.
Ég fann vinnu fyrir þig í grjótnámu.
Hérna. Þér verður vísað úr landi án þessa.
Þakka þér fyrir.
Eru þetta allt vinnuleyfi?
Vinnuleyfi og fölsuð skírnarvottorð handa gyðingum.
Komdu með vodkann frá Wiktor, Karol.
Læknanemi kom með hann þegar ég kláraði kínínið.
Hann sagði að vodkinn hefði sömu áhrif.
Nei, takk. Ég verð að fara.
Nei, nei.
Þú ert sterkur.
Í hvaða námu vannstu áður? - Ég er nemi.
Nemi? Mér líkar ekki við nema.
Hópur af oflátungum sem vita ekkert um alvöru líf.
Allt í lagi, þá ég er verkamaður.
Þú ert seinn. - Fyrirgefðu.
Við ætlum öll að ganga til liðs við einn af vopnuðu hópunum.
Ekki ég. Þið berjist með vopnum en ég vil berjast með orðum.
Leikhúsið verður að halda áfram.
Hvar? Á hvaða sviði? Með hvaða áhorfendur?
Leikhúsið verður neðanjarðar, í íbúðum og kjöllurum.
Málfrelsi verður að lifa.
Pólland er í greipum ótta og brjálæðis og þú vilt setja upp leikrit?
Þú ættir að skammast þín.
Eina ráðið er að grípa til vopna. - Já!
Orð hafa meiri áhrif en byssukúlan.
Segðu það þegar byssu er beint að þér. - Hvað með þig, Karol?
Við ætlum að fara. - Vopnuð andspyrna!
Bíðið.
Ég skil og virði það fólk sem vill grípa til vopna.
Nasistar útrýma fólki og þeir ætla líka að útrýma menningu okkar.
Þeir vilja þurrka út pólska tungu.
Eina framtíðin liggur í að varðveita fortíðina.
En hver sá sem kýs vopnin hefur fullan rétt á því.
Kotlarczyk hefur líka rétt fyrir sér.
Við verðum að halda menningu okkar á lífi.
Förum í felur með leikhúsið.
Því munið ...
... að leiklistin er samviska lífsins.
Þið kjósið leikhúsið og við byssurnar.
Allt í lagi.
Við berjumst sömu orrustuna ...
með sömu von gegn sama óvini.
Allt í lagi. - Komið.
Komið.
Fyrirgefðu.
Afsakið, ég veit það er framorðið.
Ég heiti Karol Wojtyla. Ég verð að tala við fröken Tuszynska.
Leigjendum mínum er bannað að fá karlmenn í heimsókn.
Þetta er mikilvægt og áríðandi og ég stoppa stutt.
Tuszynska!
Þessi herramaður þarf að segja eitthvað mikilvægt og áríðandi við þig.
Þekkirðu hann? - Já, frú Bialek.
Gott og vel, en hafðu dyrnar opnar. - Þakka þér fyrir.
Ég veit þú ert hugrökk
og ég veit að þú hefur þjáðst mikið og þú vilt hefna þín ...
Nei.
Orðið er réttlæti, ekki hefnd.
Já. Réttlæti.
En ég þekki þig svo vel.
Sama hversu sterk og hugrökk þú ert,
sama hversu harða þú telur þig vera,
þá ertu enn sama litla stelpan
sem varð svo leið yfir lygum fólks og ofbeldi.
Ég er ekki lengur sú stúlka.
Þú ert sama góða manneskjan.
Það verður þér erfitt að drepa.
Við erum ekki hugleysingjar, þú veist það. Þvert á móti.
Sannleikurinn er sá að við viljum frekar vera drepin en að drepa.
Ég vil ekki að þú deyir.
Hefurðu lokið þér af?
Nei.
Jú.
Hún segir að þú sért búinn.
Gerðu það.
Rólega, rólega.
Gott. Stoppaðu.
Heyrðu. Bókin þín.
Bækur!
Þetta er tími blóðsúthellinga og riffla.
Það er alltaf tími fyrir bækur.
Við erum að bíða eftir Hania. Ég vissi það.
Ég sagði að hún kæmi ekki. Magda leikur hlutverkið hennar.
Bíðum aðeins lengur. - Hvað er að? Líkar þér ekki við mig?
Ég átti ekki við það. Það er bara ...
Hún er mætt.
Tónlistin varð hærri og hraðari.
Skyndilega sló meistarinn falskan hljóm.
Líkt og hvæsandi snákar eða splundrandi gler
sem greip um hjörtu þeirra og fyllti þau skelfilegu hugboði.
Enn hærra drundi tónlistin og maður heyrði ...
Wojtyla er besti vinur minn.
Hvað gerir þú?
Ég er píanóleikari. - Ég brýt steina.
Brátt lyftu þau aftur upp höndum ...
Og frá himnanna lúðrum glumdi sigurómur.
Pólland er ekki liðið undir lok.
Trúlofun.
Litlu óþekktarormarnir trúlofuðu sig.
Ég er svaramaðurinn. Ég heiti Nowak.
Ég var ástfanginn af þessari fallegu mey en hún valdi hann í staðinn.
Það sem ég ætlaði að segja ... til hamingju.
Og gangi ykkur allt í haginn.
ANDSPYRNA
Í öðru lífi ...
... Krystyna.
Þeir náðu Wiktor og Krystyna.
Þau voru skotin á staðnum.
Losið ykkur við alla þá samúð sem þið gætuð haft.
Við verðum að útrýma gyðingum hvar sem þeir finnast.
Við verðum líka að útrýma Pólverjum sem hjálpa þeim og byrja á prestunum.
Höss er kominn í 10.000 útrýmingar á dag í Auschwitz. Frábær árangur.
Af hverju horfirðu svona á mig? - Hvernig?
Eins og þú sért ekki að hlusta!
Ég var að hlusta mjög vandlega, yfirlandstjóri.
Gott.
Mjög gott.
Hvert þykist þú vera að fara?
Viltu láta skjóta þig úti á götu?
Hver ert þú? - Jan Tyranowski.
Og hver ert þú?
Þú brennir á þér fingurna.
Þegar eitt slokknar kviknar á öðru.
Ef þú vilt tala
get ég haldið áfram eins lengi og þú vilt.
Þú ...
Þú hefur ekki sagt til nafns.
Karol.
Ég verð að fara. Ég er að leita að vini mínum.
Hann er prestur. Hann á að flytja messu. - Messa fyrir hina látnu?
Við vinnum með kærleik, ekki byssum.
Hvernig geturðu sagt það með nasista fyrir utan dyrnar?
Nasistar munu hverfa því hið illa gleypir sjálft sig.
En ...
Ef kærleikurinn sigrar ekki,
þá koma nasistar aftur undir öðru nafni.
Áttirðu við það? - Nákvæmlega.
Heilagur Jóhannes af krossi. Handa þér, smá glaðningur.
Lestu þetta fyrir svefninn.
Þakka þér fyrir.
Ertu að veita nasista syndafyrirgefningu?
Gott fólk stendur líka frammi fyrir hræðilegum valkostum í sögunni.
Þeim finnst þeir vera lifandi dauðir því þeir hafa þurft að deyða sálina.
Ég er hér meira fyrir þá en fyrir þig.
Þeir drápu Wiktor og Krystyna.
Ég veit það.
Ekki fara í jarðarfarirnar.
Nasistar bíða eftir færi til að handtaka ykkur öll.
Ég kem til ykkar og held leynimessu.
Tomasz ...
Hvar liggja skilin?
Hvar skilur á milli þeirra sem borga of lítið og þeirra sem borga of mikið?
Með hverjum stend ég?
Ég veit það ekki.
Þú stendur með þeim sem halda í vonina.
Leikhúsið ... Draumur minn er fyrir bý.
Hvað áttu við?
Ég sé ekki skýrt lengur fyrir sársauka.
Það er allt svo myrkt.
Heimurinn hvorki sér né heyrir.
Það nægir ekki að vernda menninguna.
Byssan er ávallt til staðar en ég gæti aldrei drepið neinn.
Ég sagði þér
að missa aldrei vonina.
Þú mátt aldrei tapa þýðingu lífs og kærleiks,
þrátt fyrir öll illvirki sem maðurinn er fær um.
Til að ná áfanga sem þú ert ekki á,
þarftu að fara gegnum þann áfanga sem þú ert ekki á.
Til að ná þeim áfanga að eiga allt, þarftu löngun til að eiga ekkert.
Til að ná þeim áfanga að verða allt, þarftu löngun til að verða ekkert.
Veittu þeim elífa hvíld, Drottinn, og megi eilíft ljós ...
Ég vil öðlast sömu rök og þú hefur til að trúa og vona.
Ég vil ganga í klaustur.
Á svona erfiðistímum þarf fólkið að hafa prestana hjá sér,
en ekki lokaða af í klaustri.
Ég hef hugsað um það sem ég gef upp á bátinn.
Ég hugsa um valkostinn,
þýðingu þeirrar ákvörðunar sem ég verð að taka.
Ég velti fyrir mér hvort ástæðan sé sú að ég vil fela mig?
Eða er ég haldinn sektarkennd sökum sársaukans sem ég sé?
Eða liggur eitthvað dýpra að baki?
Er Guð að kalla á mig?
Jóhannes skrifaði í guðspjallið að Jesús sagði:
"Þér hafið ekki útvalið mig heldur hef ég útvalið yður."
Dyrnar standa þér opnar. Þitt er valið.
Það er alltaf voðalegt að missa ástvini sína.
Fólk til forna fann huggun í því
að segja að guðirnir kölluðu til sín þá kærustu.
En trúin er ekki huggun. Trúin gefur lífinu og dauðanum gildi.
Heiðruð sé minning ykkar göfuga lífs, Krystyna og Wiktor.
Heiðruð sé minning ykkar hugrakka dauða.
Þeir fylla þá drauma þýðingu ...
... sem þið getið ekki deilt með okkur framar.
Trúin er dimm nótt.
Trúna má finna í myrkrinu,
djúpt innra með manninum,
þar sem leyndardómur Guðs og kærleiks liggur hulin.
Karol!
Dýnamítið!
Guð almáttugur.
Ertu vitlaus? Þú gefur lífið fyrir bækurnar.
Ertu ómeiddur? - Það er þess virði að deyja fyrir bækur.
Þú ert verkamaður. Reyndu að skilja það.
Hérna. Settu þau á þig áður en þú blindast.
Nei, þú skalt hafa þau. - Hlýddu nú.
Við þörfnumst manna eins og þín með góða sjón þegar við byrjum upp á nýtt.
Nowak ...
Pabbi, frú Gedrynska eldaði góðan kvöldverð handa þér.
Pabbi?
Ég man þegar ég sat á hnjánum á þér
og þú sagðir mér sögur af hetjunum okkar.
Mér líkaði sagan um málarann, Adam Chmielowski,
sem missti fót í janúaruppreisninni.
Þú sagðir mér
að hann hefði gefið listina upp á bátinn
því hann áttaði sig á ...
... að Guð ætlaði honum önnur verk.
Hann fór og bjó með hinum arflausu
til að hjálpa þeim sem þjáðust.
Þú skyldir mig einan eftir.
Karol.
Hafið þið beðið eftir mér allan þennan tíma í rigningunni?
Við erum ekki búin til úr sykri.
Hvað þá? - Við erum ekki búin til úr sykri.
Karol sagði það við mig þegar ég vildi ekki spila fótbolta í rigningunni.
Ég veit. Ég var alltaf að horfa á ykkur.
Manstu þegar við vorum að æfa Rómeó og Júlíu fyrir skólaleikritið?
Að sjálfsögðu.
Þú lékst Júlíu og þú Rómeó.
Nema hvað? Aðalhlutverkið. - Ég vildi að hann léki Mercutio.
Manstu hvað þú sagðir við mig? - "Ég vil frekar vera prestur."
Og ég sagði: "En hlutverk prestsins er bara lítið."
Og ég svaraði: "Ég er ekki að tala um leikritið. Ég er að tala um líf mitt."
Eftir að hafa upplifað þessa skelfingatíma,
hefur allt beint mér í átt að einhverju góðu.
Prestsembættinu.
Í þágu sæmdar hverrar einustu persónu
og fyrir þá reynslu að þekkja sjálfan mig gegnum vitneskju Guðs,
að upplifa Guð fullkomlega.
Ég vil gerast prestur.
Upp úr djúpi þessarar illsku,
verðum við að staðfesta þá staðreynd
að guðdómleg merking lífsins er mikilvægari en lífið sjálft.
Þess vegna er ég hér.
Nasistar hafa lokað prestaskólanum. Þú ert að hætta lífi þínu.
Ekki einu sinni móðir þín má vita af námi þínu hér.
Þú heldur áfram þínu daglega lífi
en lærir og hugleiðir með okkur á laun
hverja einustu stund sem þú átt fría.
Ungi maður ... heyrirðu í mér?
Er læknir hér? Drengurinn er að deyja.
Fröken?
Við sjáum um þetta. - Hann er ekki þýskur.
Við keyrum hann á sjúkrahús. - Láttu hann eiga sig. Hann er pólskur.
Hafðu ekki áhyggjur.
Fylgdu mér.
Ég er ekki dauður eftir allt saman.
Tomasz.
Jan. - Velkominn aftur.
Bókin þín hjálpaði mér að taka ákvörðun. - Hvaða ákvörðun?
Myrkrið ... ljósið.
Þú verður að jafna þig. Leiksýningarnar eru ómögulegar án þín.
Ég þekki yfirmanninn sem hjálpaði þér. - Þekkirðu hann?
Hann er giftur og á þrjú börn.
Hann er í mikilli hættu.
Honum hefur verið gefin skipun sem hann neitar að framkvæma.
Ég sór að deyja fyrir Þriðja ríkið.
Ég er stoltur að deyja fyrir sanna Þýskaland.
Skammastu þín.
Þakka þér fyrir að hjálpa mér að deyja, faðir. Núna er ég öruggur.
Ég sé Þýskaland eins og það var þegar ég var strákur.
Hvít hús meðfram ánni.
Farðu frá, faðir. Þeir eru að segja þér að víkja frá.
Bróðir minn.
Farðu frá, faðir. Þeir drepa þig.
Nýr dagur rís þegar börnin þín munu sjá hvítu húsin meðfram ánni.
Guð blessi þig.
Hver drap hann?
Þú eða ég?
Þú drapst hann, pólski prestur.
Og nú ætla ég að drepa þig.
Megi Guð fyrirgefa þér.
Samkvæmt mínum Guði er það heiður sem ræður ríkjum.
Kærleikurinn ræður ríkjum.
Skjótið hann.
ZALESKI TOMASZ
Þú þarna.
Skilríki.
Hvert er svona falleg stúlka að fara? - Í kirkju.
Hvaða kirkju? - St. Andrew's.
Hvað ætlarðu að gera í kirkju? - Biðjast fyrir.
Við ætlum að borða hjá þér í kvöld.
Má ég fara?
Hvað liggur á, sæta? - Komdu með okkur.
Farðu og biddu. Pólska tík.
Afsakið, faðir. Hefurðu séð Karol ...
Karol?
Ég beið eftir þér.
Af hverju ertu klæddur prestshempu?
Þeir eru að skjóta guðfræðinema og vísa þeim úr landi.
Erkibiskupinn vill að við förum klæddir sem prestar.
Af hverju sagðirðu mér ekki frá þessu?
Treystirðu mér ekki? - Auðvitað treysti ég þér.
Ég treysti þér svo mikið að ...
... stundum hugsa ég um eitthvað og ég fæ á tilfinninguna að þú vitir af því.
Ég vissi ekki um þetta.
Þú getur ekki eytt lífinu í að hlusta á skriftir gamalla kvenna.
Þú ert rithöfundur, skáld, leikari. - Ég hef tekið ákvörðun.
Ég verð að gera þetta.
Hvað ertu að gera?
Þú skilur mig eina eftir. - Nei.
Þú verður ekki ein.
Ég hef tapað þér. - Þú hefur ekki tapað mér, Hania.
Ég verð þér meiri stoð en nokkru sinni.
Ég verð að taka þessa ákvörðun. Ég er að tala um framtíðina.
Hún hlýtur að vera bjartari en bölið sem við lifum við. Ég vil vera hluti af henni.
Ég sé enga framtíð. Og ég verð aldrei nokkurn tíma þræll.
Frekar dey ég. - Nei.
Þú vilt lifa.
Við ætlum að lifa til að berjast fyrir heimi fullum af kærleik en ekki hatri.
Fyrirgefðu.
Þeir sprengdu upp brúna. Rússarnir eru að koma.
Nasistar eru á flótta.
Þeir eru á undanhaldi. Pólland er frjálst! Póllandi er borgið!
Okkur er borgið! Pólland er frjálst!
Hvað ertu að gera hér? Komdu. Við verðum að fara.
Hans.
Komdu.
Komdu, almáttugi skapari.
Ég verð vegurinn sem flytur fólkið að þeim stað sem þú leiðir það til.
HANS FRANK LÍFLÁTINN Í NÜREMBERG
Velkominn.
Julian Kordek, ekki rétt?
Mér var sagt dálítið um þig sem á alls ekki við Pólverja.
Að ég hata ekki Rússa? Mín bestu ár voru við háskólann í Moskvu.
Nyet. Að þú ert ekki kaþólskur.
Er það brandari eða bragð til að fleyta starfsferlinum áfram?
Það væri fyndnara ef jafnaðarmenn gæfu kaþólikkum lausan tauminn.
Er það góð ástæða til þess að þetta verði skrifborðið þitt?
Hér er listi yfir pólsku prestastéttina. Nasistar þurrkuðu út þriðjung þeirra.
En það eru margir eftir. Margir.
Þeir fá engan tíma til að anda, hugsa eða bregðast við.
Sá dagur kemur þegar þeir hafa ekki tíma til að dreyma um Guð.
Ég er ungt andlit sem skagar fram af Tatra-hamrinum.
Megi rúgakur spretta frá æsku minni,
umvafinn í þrá og kvöl.
Megi hamingjan bæta þig, mikli leyndardómur.
Gefðu hingað!
Przemek, viltu vera markvörður?
Allt í lagi.
Mig langar líka að spila. Takk.
Vel varið.
Þú verð ekki næsta skot, jafnvel þó þú grátbænir um hjálp.
Viltu veðja?
Séra Karol, leynilögreglan!
Hérna? - Ég sá hana í kirkjunni.
Hvað gengur á? Séra Kurowski ...
Þið getið ekki handtekið hann. Það er ólöglegt inni í kirkju.
Viltu að við tökum þig? - Leyfðu þeim að sinna skyldu sinni.
Hvað er hann ásakaður um? - Hvað heitir þú?
Wojtyla.
Prelátinn prédikar niðurrifsstarfsemi.
Hann sveik landið sitt, sem er einnig mitt land og þitt.
Kurowski hefur aðeins boðað heilög málefni í kirkjunni.
Þetta er það síðasta sem hann sér
áður en honum skilst að lífið sem hann hefur helgað heilögum málefnum
hefur verið hrein tálmynd.
Það er skelfilegt að standa frammi fyrir tómi, ekki satt?
Það sem þú kallar ekkert, kalla ég allt.
Þar sem þú sérð myrkur, sé ég ljós.
Þegar þú segir tortíming, segi ég frelsun.
Vertu blessaður, Wojtyla.
Hvað sagðirðu að skírnarnafn þitt væri? - Karol.
Karol.
Ekki gleyma nafninu mínu. Julian Kordek.
Ertu komin tvo mánuði á leið? - Nei, þrjá. Pawel er svo glaður.
En við erum hrædd um að ofdekra þetta litla kríli með of mikilli ást.
Of mikil ást gerir barnið að kátri og hæfileikaríkri persónu.
Hvað er þetta með Lublin? - Þeir lokuðu öllum guðfræðiskólum.
Þeir opnuðu einn í Varsjá en ríkisstjórnin rekur hann.
Lublin hefur eina óháða skólann.
Baziak erkibiskup sagði við mig: "Ég ætla að senda þig til að kenna siðfræði."
Og hverju svaraðir þú? - Að ég vildi frekar vera prestur hér.
Hvað sagði hann? - "Þú ferð til Lublin."
Þarftu að yfirgefa Kraká? - Reyndar fæ ég að gera bæði.
Hvernig ferðu að því?
Það eru 320 km frá Kraká til Lublin. Það eru átta tímar. Ég ferðast að nóttu.
Þú leggur mikið traust á lestarkerfið.
Hvert ætlið þið?
Maðurinn minn er fréttamaður hér. Megum við fara inn?
Farið inn.
Drífið ykkur!
Hvað eru þeir að gera?
Þið hafið engan rétt til að gera þetta. - Kvartaðu þá. Þetta eru okkar skipanir.
Sýnið okkur virðingu. Líf okkar er í þessum blöðum.
Hvaða rétt hafið þið?
Þeir nota þá afsökun að við höfum neitað að birta minningargrein um Stalin.
Ekki snerta þetta.
Pawel!
Leggstu á hnén!
Ætlarðu að drepa hann?
Út af ritvél?
Hann gerði mistök. Ekki gera stærri mistök.
Takið allt saman. Einnig alla pappírsvinnu.
Ertu brjálaður? Ætlarðu að láta drepa þig út af ritvél.
Þetta er okkar lifibrauð og eina frelsi.
Þakka þér fyrir.
Þú veist hversu mikilvægur faðirinn er barninu sínu.
Látið mig aldrei sjá ykkur aftur saman. Ég hendi ykkur öllum í fangelsi.
Hvað svo? Ætlið þið að skera á raddböndin?
Ef þess þarf, hví ekki?
Hvaða aðferð notuðu kristnir menn til að umbreyta indíánum í Ameríku?
Ókristilegar aðferðir, sem kirkjan þarf að biðjast fyrirgefningar á.
Við hittumst aftur. Karol Wojtyla, ekki rétt?
"Nútímamaður getur aðeins búist við einu mikilvægu frá presti. Kristi."
"Hann getur beðið um restina,
hluti sem eru gagnlegir frá efnahagslegu, félagslegu og pólitísku sjónarmiði,
frá mörgum öðrum."
"Presturinn er einstakur athugandi þess ósýnilega í heiminum."
Þú ert góður penni, Wojtyla.
Ég var það. En eftir þessu að dæma ...
Brosir Kristur aldrei við mönnum? - Kristur er kærleikur.
Við gætum spurt af hverju þessi kærleikur er negldur á krossinn.
Ég legg hald á þessa skrifstofu.
Hvað tímaritið þitt varðar ...
VARSJÁ - BISKUPSDÆMI ERKIBISKUPS
"Til pólsku prestastéttarinnar. Prestar eru dæmdir til dauða."
"Biskupinn í Kielce var handtekinn og kallaður glæpamaður."
"Við megum ekki leyfa ríkisstjórn landsins að traðka á altarinu."
Öryggislögreglan. Opnaðu. Við viljum hitta Wyszynski kardinála.
"Ég fer ekki fram á að þið lendið í fangelsi eða verðið drepnir."
"En það er engin málamiðlun."
"Þið verðið að veita viðnám."
Jæja? - Þau opna ekki.
Eigum við að brjóta hurðina niður? - Hann opnar.
Hvað gengur á? - Menn frá öryggislögreglunni.
Vísaðu þeim inn. - En yðar ágæti, þeir ætla að ...
Vísaðu þeim inn.
Þú ert handtekinn. Ríkisstjórnin bannar þér að sinna skyldum þínum.
Þú átt að yfirgefa Varsjá.
Skrifaðu undir.
Ég sé engan löglegan grundvöll fyrir þeirri ákvörðun. Ég get ekki skrifað undir.
Ríkisstjórnin sýnir bara ofbeldi.
Blindu börnin frá Radwanice ...
Þú varst leiðtogi þeirra á tímum andspyrnunnar.
Aðeins þau komust gegnum skóginn að nóttu til.
Ég var einn af föðurlandsvinunum sem þau björguðu.
Ég ber mikla virðingu fyrir öllu því sem þú gerðir gegn nasistum.
En núna berstu gegn vilja fólksins.
Þú felur presta sem hafa verið dæmdir fyrir glæpi sína.
Viðhorf þitt er fylgjandi Páfagarði, heimsvaldasinnað og á móti Póllandi.
Ég er sama persóna og ég hef alltaf verið.
Ég vernda kristna sál þjóðarinnar,
frelsisandann, frið og réttlæti.
Taktu saman föggur þínar og komdu.
Ég er tilbúinn.
Ætlarðu ekki að taka neitt með þér?
Ég kom fátækur hingað og ég fer héðan fátækur.
Fyrirgefðu. Hafðu ekki áhyggjur, hundurinn er heilbrigður.
Systir Maksencja, náðu í joð, takk. - Nei.
Komum.
Karol, guði sé lof að þú ert hér enn. - Hvað er að?
Við Pawel erum á förum.
Hvert ætlið þið? Hvernig komist þið yfir landamærin?
Undir fölskum botni á pallbíl. Við ætlum til Frakklands og síðan til New York.
Pawel á frænda í Brooklyn.
Hvenær? - Í kvöld.
Veistu hvað þú ert að fara út í? Og í þínu ástandi?
Karol, við sveltum hérna. Við lifum á góðgerðarstarfi.
Við sofum ekki, hlustum eftir hverju hljóði, hrædd um að þeir handtaki Pawel.
Eða það sem verra er, að þeir láti hann hverfa.
Allir virðast vera uppljóstrarar.
Þeir eru svo margir. Þeir hafa einangrað okkur.
Ég vil ekki fæða barnið mitt í þennan heim.
Ég læt það ekki gerast.
Ég mun sakna þín.
Ég mun sakna ykkar beggja.
Ég sakna þess að sjá þig ekki leika.
Manstu eftir neðanjarðarleikhúsinu?
Og Wadowice. Eftir skólanum.
Vinum okkar.
Hvernig get ég gleymt?
Barnið þitt á skilið þetta bros ... það sem eftir er lífsins.
Tvö lifandi bros innan um hin látnu. Við erum ein eftir.
Jusek féll á sprengju í Monte Cassino. - Ég veit.
Jerzy er líka látinn.
Ég komst ekki að því hvar hann lést eða hvort hann var jarðaður.
Ég vil ekki yfirgefa Pólland.
Ég er pólsk og barnið mitt ...
Þú verður alltaf pólsk hvert sem þú ferð.
Sestu.
Þú verður alltaf pólsk og barnið þitt líka.
Aðeins himinninn fyrir ofan þig breytist, ekkert annað.
Ég ætlaði að setja þetta ofan í skúffu
en gleymdi því.
Taktu við því.
Ég vil það ekki.
Hver veit hví þeir borga mér mánaðarlega?
Páfaráð greiðir jafnvel alltaf á tíma.
Ég fæ laun prófessors frá háskólanum. Hafðu ekki áhyggjur af mér.
Skiptu þessu yfir í dollara. Þetta er ekki mikið en samt ...
Ég vil ekki taka við þessu. - Ég heyrði það.
Þú getur borgað mér seinna.
Þú ert mér sem systir.
Flokksfélagar. - Kordek flokksfélagi.
Hann stjórnar fimmtu deild, kirkju og trú. Vanþakklátasta starf í Póllandi.
Stalín flokksfélagi sagði að það að innleiða kommúnisma í Póllandi
væri eins og venja kú á hnakk.
Hann sagði líka: "Bara ef Wyszynski stæði með okkur."
Wyszynski er mikill maður en mun aldrei styðja okkur. Höfum hann á sínum stað.
Þú ættir að loka háskólanum í Lublin.
Við viljum ekki að fleiri Wyszynski spretti upp.
Það er slæm hugmynd. Við verðum að sýna útlöndum
að trúarleg og heimspekileg fjölhyggja sé í Póllandi.
Það eru komnir nýir kennarar. Ungir og vel menntaðir. Hættulegir.
Eins og hver? - Eins og Wojtyla. Ungur prestur.
Það ætti ekki að leyfa honum að kenna ungu fólki að vera óttalaust.
Við þurfum ótta til ná settu marki.
Það verður rétt í augum sögunnar.
Og jafnvel í augum Guðs, ef hann er til.
Háskólinn í Lublin verður opinn.
Adam.
Flokksfélagi?
Karol Wojtyla. Hann kennir siðfræði við háskólann í Lublin.
Hann er prestur hér í Kraká og hugsar um unga fólkið.
Ég vil vita allt um hann.
Hvern hann hittir, hvað hann segir, hvað hann hugsar. Allt.
Jafnvel hvenær hann fer á klósettið.
Komstu til að vinna fyrir okkur sökum hugmyndafræði eða vegna framans?
Af hverju spyrðu?
Mér finnst skrítið að maður sem nemur listasögu skuli hata trúarbrögð svo heitt.
Listin sem ég elska lofsyngur manninn, ekki Guð.
Guð er hindurvitni og uppfræðsluandstaða.
Svo þú ert hjartahreinn.
Hvað með þig?
Ég reyni.
Miðann, takk.
Vinsamlegast. Takk fyrir.
Ég sé nokkur ný andlit. Hvað heitir þú?
Janina Kuron. Ég er frá Lublin.
Hvað heitir þú?
Marcin Mickiewicz, frá Kielce. - Heilmikið nafn að standa undir.
Og þú?
Maria Pomorska, frá Poznan.
Hvað með þig? - Afsakið. Ég er skráður í listasögu.
Þú ert velkominn. Hvað heitirðu?
Adam. Adam Zielinski. - Þú mátt koma inn ef þú vilt, Adam.
Listin getur verið meistari siðfræðinnar en ekki öfugt.
Gott. Eigum við að byrja á spurningu?
Hver vill spyrja fyrst?
Já?
Af hverju ... - Nei, sestu.
Af hverju láta sumir menn eins og trylltar skepnur þegar aðrir verða hetjur?
Af hverju svíkja sumir vini sína
á meðan aðrir fórna lífinu fyrir bláókunnuga manneskju?
Hver getur svarað þessu?
Fólk er slæmt því það er hrætt og óhamingjusamt.
Svo það leiðist út í ofbeldi og sjálfseyðileggingu.
Þetta er áhugavert efni.
Hamingja og óhamingja sem liggur djúpt í okkur öllum.
Descartes. "Maðurinn er mitt á milli Guðs og vitundarleysis."
"Og hann verður að velja."
Við verðum að kenna heimspekilegar hugmyndir sem byggja á reynslu manna
fremur en heimsfræðilegar, eins og hvers virði tveir og tveir eru.
Og verkamaðurinn svarar, ekki mikið.
Það er pólitísk herferð. Það hljómar eins og heimspekileg dægradvöl.
Það er heilafæði. - Láttu mig fá fæðið!
Fyrirgefðu.
Þetta er mín sök. Ég er alltaf svo utan við mig.
Það ert þú.
Listasaga?
Listasögu langar að bjóða þér upp á drykk? Hvað segirðu um það?
Af hverju ekki?
Ég er að skrifa doktorsritgerð um Piotr Michalowski.
Ég veit ekki hver það er. - Hann er frægur málari.
Og ég er frábærlega fáfróð.
Hann málaði nokkrar myndir af Don Quixote í æðiskasti.
Brjálaður, sterkur, örvilnaður.
Maria? - Já?
Er ég þreytandi? - Nei, alls ekki.
Það er margt sem við þurfum að ræða.
Unga fólkið þarf jákvæð svör, núna, án tafar.
Kommúnistar lofa ...
Kommúnistar lofa ungu fólki nýju, sanngjörnu og betra þjóðfélagi.
Ungt fólk er óspillt. Það vill trúa að fyrirmyndarheimur sé mögulegur.
Við lofum þeim ekki himnaríki á jörð. - Er ég þreytandi?
Á hvað ertu að horfa? - Fyrirgefðu.
Hvar býrðu? - Hjá frænku minni í Kraká.
Frábært. Ég bý líka í Kraká. Eru þetta örlög eða hvað?
Hver veit? Örlögin eru dularfull. En þau rata alltaf sína leið.
Við verðum að mæta Marxisma á eigin velli. Frelsun mannkyns.
Sjö okkar ætla í hverfi verkalýðsins þar sem engar kirkjur eru.
Við heimsækjum þær fjölskyldur sem þarfnast okkar.
Gott.
Þið hafið tekið aðdáunarverða ákvörðun.
En þetta gæti reynst hættulegt. Látið ekki elta ykkur.
Ætlar Adam líka? - Nei. Hann er fremur ófús.
Adam lifir í sínum listaheimi.
Þú ert hrifin af Adam, ekki satt? - Ég held það.
Er hann hrifinn af þér? - Ég veit það ekki.
Hann getur ekki annað. Hann er listunnandi. Hann er dauðhrifinn af þér.
Mig langar að skipuleggja fjallaferð með nemendunum.
Það er frábær hugmynd. - Við förum til Tatras-fjalla.
Forsenda ritgerðarinnar þinnar. Siðferðilegt gildi heiðarleika og kjarks.
Mér líst vel á það.
Adam.
Þú kennir ekki öðrum um ef þú ert drukkinn og lemur konuna þína.
Þú berð ekki næga sjálfsvirðingu sem veldur því að þú skaðar ástvini.
Mér er ekki við bjargandi, faðir.
Ef það er rétt þá værirðu ekki hér. - Ég hef margoft reynt að bæta mig.
Þú verður að finna kærleikann innra með þér þrátt fyrir vonbrigði.
Það er eini styrkurinn sem getur breytt þér.
lllska þessa tíma felst á vissan hátt í smán mannsins,
sem er áformuð af hugmyndafræði eða pólitískum eða efnahagslegum kerfum.
Það féll snjóflóð í tveggja kílómetra fjarlægð. Það verður stöðvað hér.
Við verðum að andmæla þeim með því að endurreisa trúarleg gildi mannsins.
Ég er seinn.
Lestin frá Kraká.
Ó, já. Þess vegna er Wojtyla ekki mættur.
Þau fóru að fá sér að borða. Ekki ég. Ég þarf að taka próf.
Ég fór ekki í tíma. Ég vinn í Poznan en ég reyni að læra.
Hvernig er Wojtyla? Er hann ekki líka prestur?
Já.
Er hann grimmur? - Grimmur?
Verri en það.
Hann er alger harðstjóri.
Almáttugur.
Ert þú vel undirbúinn? - Nokkurn veginn.
Geturðu útskýrt fyrir mér deilu Max Schelers gegn tæknilegu þjóðfélagi?
Hann er á móti rökhyggjumönnum
sem trúa því að við getum ráðið yfir náttúrunni og manninum.
Og hvað?
Fyrir honum liggur eina traustið á heiminum í kærleik.
Þú ert líka frá Poznan. - Já.
Ég kynntist bekkjarfélaga sem kann sitt fag og hjálpaði mér heilmikið.
Hver er það?
Hvert fór hann?
Witold Brozek.
Guð hjálpi mér.
Gangi þér vel.
Láttu mig fá einkunnabókina þína.
Ég biðst afsökunar.
Fyrirgefðu, ég vissi ekki að ... - Einkunnabókin þín.
Witold er vinnandi námsmaður. Ég er búinn að prófa hann.
Ég gaf þér góða einkunn.
Haltu áfram að læra.
Þakka þér fyrir.
Blessaður.
Vængirnir þínir.
Þú ert skáld. - Nei, alls ekki.
Ég kann bara þrjú vers utanbókar. Það er tyrkneskt ljóð.
Tyrkneskt ljóð? Á tyrknesku?
"Enn eigum við eftir að sigla fallegustu höf,
enn eigum við eftir að upplifa helstu dýrðardaga,
og enn á ég eftir að segja þér frá öllu því fallega sem ég vil tjá þér."
Ekki horfa svona á mig. Ég fer hjá mér.
Komdu, við erum sein.
Við erum sein.
Það er ekkert eins leyndardómsfullt og óþekkt og ástin.
Við búum yfir djúpri, örvæntingafullri þrá eftir algerri ást.
Munurinn er ægilegur á því hvernig við skynjum hana og upplifum hana.
Maður getur ekki kennt fólki að elska en það er lífsnauðsynlegt að kunna það.
Eitt er fyrir víst.
Ást og kynhneigð eru mest spennandi hlekkir milli hugar og náttúru.
En ástin er líka ábyrgð.
Þegar maður og kona tengjast sannri ást,
verða örlög og framtíð hvors annars sem þeirra eigin.
Og það getur þýtt álag og þjáningar en það er eina alvöru leiðin til að elska.
En ekki gera það að leik.
Megi friður vera með þér.
Ég skil þetta ekki. - Hvað áttu við?
Ég trúi á Föðurinn og Soninn. En Heilagan anda? Ég næ því ekki.
Nowak! - Karol.
Hvar hefurðu verið öll þessi ár?
Ég vinn í Cegielski verksmiðjunni í Poznan.
Hvernig gengur?
llla. Ég meina, bara ágætlega. - Hvort er það?
Bæði. llla því þessi stjórn er móðgun við jafnaðarstefnuna.
Fólkið sveltur.
Og vel því ég er enn sterkur og tilbúinn að berjast.
Og veistu hvað? Ég er ástfanginn.
Ertu ástfanginn? Það er stórkostlegt.
Hver er hún? - Hún heitir Magda.
Hún er með gullfalleg blá augu. Hún er ekkja.
Ætlið þið að gifta ykkur?
Hún vill það ekki. Hún á lítið barn. Við hittumst á laun.
Gefðu henni tíma.
Og slakaðu á bjórdrykkjunni.
Pólland er þrælaríki.
Rússar stjórna hernum og ríkisstjórninni.
Þeir eru að gera út af við okkur.
Öll áform þeirra misheppnast.
Þeir eru að gera okkur að fátæklingum, Karol.
Við ætlum að sameinast úti á götum í Poznan og sýna þeim hve reið við erum.
Hvaða gagn gerir það? - Stendurðu með þeim?
Ég hræðist afleiðingarnar. Ég vil ekki gráta meira yfir píslarvottum.
Kvíddu engu. Þeir skjóta ekki á okkur. Við erum verkalýðurinn.
Vel af sér vikið.
Hann lætur ekkert uppi. Hann grunar okkur um að hlera.
Ég held ekki.
Ég hef margoft ögrað honum. Við tökum yfirleitt alltaf lestina saman
og hann hefur aldrei sagt orð gegn ríkisstjórn landsins.
Hann hefur ekki áhuga á pólitík.
Ég segi þetta með fullri virðingu, en kannski hefurðu rangt fyrir þér.
Ég hef ekki rangt fyrir mér, Zielinski. Ég vil ná honum.
Og þú veitir mér þær upplýsingar sem mig vantar. Er það skilið?
Ertu að segja mér að ljúga upp á hann?
Hvað ef svo væri?
Hvað ef ég bið þig um það?
Þá lýg ég upp á hann.
Hver er yfir leynilögreglunni í Poznan? - Maczek flokksfélagi.
Ég þarf að tala við hann.
Þú mátt fara.
Útvarp Frjáls Evrópa ...
Í dag, 28. júní klukkan 4:00, fór annar herflokkur inn í Poznan.
Verkfallið hófst snemma í morgun klukkan 6:00
þegar verkamenn yfirgáfu Cegielski verksmiðjuna og gengu að miðbænum.
Verkamenn frá öðrum verksmiðjum sameinuðust andófsmönnunum,
sem og vegfarendur og íbúar borgarinnar.
Ert þú Nowak?
Já. Hver ert þú, félagi? Við höfum ekki verið kynntir.
Ég heiti Piotr. Mamma sagði að ég mætti koma ef ég héldi mig nærri þér.
Svo þú ert Piotr, sonur Magda.
Ég er glaður að hún varð ástfangin af þér. Ég vil ekki sjá hana eina og dapra.
Mamma þín er sterk og falleg kona.
Hún er heppin að eiga son eins og þig. Haltu á þessu.
Hópur fólks hélt í átt að höfuðstöðvum sameinaða verkamannaflokksins.
Aðrir gengu eftir Mlynska stræti í átt að fangelsinu
og áfram í átt að skrifstofu almannaöryggis.
Klukkan 10:15, gekk hópur andófsmanna inn í héraðsþinghúsið
og skrifstofu saksóknara.
Kröfugangan verður að hætta tafalaustl
Farið eða valdi verður beittl - Þú verður að fara heim.
Ég vil vera hjá þér. - Ég sagði þér að fara!
Farið í burtu! Frjálst Pólland!
Nei!
Fjöldi látinna verkamanna hefur náð hundraði,
þar að auki eru nokkur hundruð særðra.
Pabbi vinnur þarna! Hann hefur verið í hópi verkfallsmanna.
Hvað heitir faðir þinn? - Ignacy.
Halló? Þetta er Wojtyla.
Hringdu í Gorka preláta við St. Peter og St. Paul's í Poznan.
Spurðu frétta af Ignacy Pomorski.
Og líka af Maciej Nowak og Witold Brozek.
Já. Þakka þér fyrir.
Við fáum brátt fréttir.
Ég veit hvar við getum fengið byssur! - Þögn!
Þögn! Setjist.
Á tímum nasista
komst ég í kynni við einn fróðasta mann sem ég hef hitt.
Við vorum staddir í myrku herbergi og þraukuðum milli lífs og dauða.
Þessi vitri maður var ekki heimspekingur. Hann var klæðskeri.
Hann sagði við mig: "Við vinnum með kærleik, ekki byssum."
Ég sagði: "Hvernig geturðu sagt það með nasista í landinu okkar?"
Og hann svaraði: "Nasistar munu hverfa því hið illa gleypir sjálft sig."
"Ef kærleikurinn sigrar ekki þá koma nasistar aftur undir öðru nafni."
Og þið viljið mæta skriðdrekum með rifflum?
Þið viljið fórna lífinu? Þið ættuð ekki að fórna lífinu í dag.
Sýnið frekar ást ykkar á lífinu.
Ást sem þeir vita ekkert um.
Þið verðið að vitna heilagan virðuleika hvers einasta lífs.
Mótmælið á friðsaman hátt. Sýnið kvöl ykkar, sýnið vonbrigði ykkar.
Hrópið andúð ykkar á ofbeldi.
Sýnið kærleik ykkar.
Sýnið virðingu ykkar á lífinu.
Afsakið. - Ég verð að vita það.
Wojtyla hér. Já?
Hann er óhultur.
Hann er óhultur!
Hvað fréttirðu?
Bekkjarfélagi ykkar ...
... Witold Brozek, var drepinn.
Það er erfitt að fyrirgefa svona glæp.
Vinur minn særðist.
En ég endurtek, ekki ögra þeim.
Þeir búast einmitt við því.
Þeir hræðast ekki byssur ykkar,
en þeir hræðast mátt orða ykkar.
Þú lítur vel út.
Þrjú ár í fangelsi hafa ekki dregið úr þér máttinn.
Við vorum 17 í bekknum mínum í prestaskólanum.
Tólf þeirra lentu í fangabúðum.
Heldurðu að það fari illa um mig á þessum indæla stað?
Ég get verið hér þar til ég dey.
Ég trúi, það er styrkur sem þú veist ekkert um.
Hvernig líst þér á að fara erlendis?
Hvað með Ítalíu eða Rívíeruna?
Minn staður er í dómkirkjunni eða í fangelsi.
Þú mátt snúa aftur í dómkirkjuna þína. Ríkisstjórnin hefur breyst.
Gomulka flokksfélagi er við völd
og telur að þér sé óhætt að hefja skyldustörf þín.
Þið skutuð á verkafólkið, notuðuð skriðdreka gegn Ungverjum.
Snýst kommúnismi um það?
Það er óþolandi að þeir skutu á verkafólk jafnvel þótt það hafi verið æsingafólk.
Enn meira óþolandi eru margar áætlanir ríkisstjórnarinnar sem hafa brugðist.
Segir þú þetta til að vernda starfið þitt?
Þú mátt hugsa um mig sem óvin en ekki sem skríðandi orm.
Við erum líkir, hvort sem þér líkar það betur eða verr. Við trúum báðir.
Eftir stendur samt að fólk sem mótmælir friðsamlega hræðir þig.
Ef þú sleppir stjórn kirkjunnar úr haldi færðu fjarvistarsönnun.
Þú ert að gera alvarleg mistök.
Þótt ríkisstjórnir breytist og slaki til
er ég og verð ávallt á móti þér.
Ekki halda að þó þú látir mig lausan hafi það nokkur áhrif á sál mína.
Enginn vill kaupa sál þína.
Við viljum stofnsetja kommúnisma með öllum nauðsynlegum breytingum.
Með eða án stuðnings kirkjunnar.
Hvernig tekst mér að vera alltaf seinn?
Frá ritara Páfagarðs
til biskups Póllands, Stefan Wyszynski kardínála.
Samkvæmt meðmælum Baziak erkibiskups tilnefnir hans heilagleiki
Karol Wojtyla aðstoðarbiskup Kraká.
Hann var valinn vegna gáfnafars, óþreytandi trútækni og hollustu,
innri styrks og sannfærandi ræðusnilldar,
notkun heimspeki og félagsvísinda,
fylgi hans sem kennara og áhrifa hans meðal hinna ungu.
Afsakið, ertu á leið til Olsztynek? Ég þarf að ná lest til Varsjár.
Takk fyrir.
Á hveitipokum? - Það var fljótlegast leiðin sem ég fann.
Varst þú í Mazuria við andlega iðkun?
Nei ... Ég var með nemendum mínum. Við vorum á kajökum.
Já ...
Ég hef heyrt að þú sért ef til vill örlítið of íþróttamannslegur.
Mér lék forvitni á að hitta þig.
Veistu hví ég sendi eftir þér? - Nei.
Baziak erkibiskup þinn
hefur fengið páfann til að skipa þig biskup Krakáborgar.
Ég er alltof ungur. - Við þann veikleika losnar þú fljótt.
Ekki mótmæla hinum heilaga föður.
Ég samþykki.
Þá skulum við fá okkur eitthvað að borða.
Karol! Ekki láta neinn ná til þín!
Hann vildi ekki segja til nafns. Hann virðist óstyrkur.
Kannski ættum við að kalla á lögreglu. - Nei, það gerum við ekki.
Þetta er Nowak. Þú mátt fara, systir. Allt er í góðu lagi.
Nowak.
Hélst þú virkilega að ég myndi ekki þekkja rödd þína?
Svo vinur minn úr námunni er biskup.
Hvernig er handleggurinn? - Allt í lagi.
Þeir reyndu að drepa Nowak gamla.
Og þegar hann stóð upp reyndu þeir að berja hann í mauk.
Hvað ertu að gera? - Þeir eru að hlusta.
Ég veit það. Þeir eru alls staðar!
Ég sá ekki hljóðnema en þeir eru örugglega hér.
Nei, tímarnir ...
Nú er tíðin önnur. Við lifum ekki við óttann lengur.
Ekkert hefur breyst.
Breytingarnar og frelsið eru tálsýn.
Það nægir kannski menntafólkinu, en ekki mér.
Ekki bændadurgunum og verkalýðnum! - Svona nú, fáðu þér sæti.
Vonbrigði,
ofsóknir, ofbeldi.
Þeir eru að reyna að særa okkur.
Þeir vilja ekki að við brosum.
En þú mátt ekki láta þá ræna þig styrkleika þínum, draumum eða ást.
Aldrei. Mundu það.
Sérðu?
Ég er að tala við þig um Guð án þess að nefna hann á nafn.
Ég var nýbúinn að hitta barnið ... og þeir drápu hann fyrir framan mig.
Hver var það? - Piotr.
Sonur Magda.
Hann var bara 12 ára.
Nú elskar hún mig ekki lengur því ég gat ekki bjargað barninu hennar.
Ég gerðist prestur til að hjálpa fólki að lina þrautir sínar.
En ég þjáist af sekt yfir því sem ég get ekki gert.
Farðu til Magda. Faðmaðu hana.
Gefðu henni þá kossa sem sonur hennar getur ekki gefið lengur.
Afsakið. Þú sagðist eiga mikilvægan fund klukkan fjögur.
Hvað er klukkan? - Hún er fjögur.
Drottinn minn.
Ég er seinn á fund í höfuðstöðvum kommúnistaflokksins.
En hví ferðu úr ... ? - Svo þeir sjái að ég ögra þeim ekki.
Enginn pólskur biskup hefur stigið fæti inn í höfuðstöðvar kommúnistaflokksins.
Allt verður einhvern tíma fyrst.
Hvernig hljómar það? Við skiptum byggingunni.
Tvær hæðir fyrir prestaskólann þinn og tvær fyrir okkur.
Hálfur prestaskóli er betri en enginn, svo þakka þér fyrir.
Ekki þakka mér. Flokkurinn segir þig opinn til viðræðna.
Þeir líta ekki á þig sem ofstækismann, byltingarmann.
Þetta er nákvæmlega það sem ég óttaðist, Karol.
Mér líkar ekki bjartsýnisbrosið á þér.
Samt sem áður höfum við báðir sömu markmið í lífinu.
Hamingju mannsins.
Auðvitað. Hamingju.
Þú varst leikari, ekki satt? Fullvissa þín og friðsæld ...
sjálfstraust þitt.
Ertu að leika?
Það er ekki mikið að vera glaður yfir og ekkert trúartal við mig.
Ég minntist ekki á trú. Ég bað þig að íhuga hamingju.
Trú er hjátrúarbrjálæði.
"Brjálæði frá Guði er langtum fallegra
en viska upprunnin hjá mönnum."
Þetta sagði Plató, eins og þú veist.
Forvígismaður rökhyggju og stjórnmála á Vesturlöndum.
Við höfum sagt allt sem segja þarf.
Þú færð hálfan prestaskólann.
Þú hefur orð mín fyrir því.
Þú mátt fara núna.
Var það eitthvað fleira? - Nowa Huta.
120.000 manns búa þar og bíða eftir kirkjubyggingu.
Nowa Huta er ný borg í nýju Póllandi, byggð fyrir hinn nýja mann.
Mann sem þarf ekki Guð. Og þú vilt byggja kirkju þar?
Sem biskup má ég bera þetta á mér.
En ég má ekki bera þetta út, en ...
gerðu það ekki láta handtaka mig þó ég gefi þér þetta.
Þetta er Matteusarguðspjall.
Þú ættir kannski að lesa fjallræðuna, kafla fimm.
Þar er efni fyrir gáfur þínar og næmni.
"Hver er sá maður meðal yðar sem gefur syninum stein er hann biður um brauð?"
Vertu sæll.
Þú gekkst inn um dyr djöfulsins
og gerðir samkomulag við hann.
Við semjum ekki við kommúnistaflokkinn.
Við stígum ekki fæti í höfuðstöðvar þeirra.
Ef þú hefur eitthvað til að ræða við pólitísk yfirvöld,
þá verður þú að gera það með samþykki mannsins
sem er þar til annað reynist biskup yfir Póllandi
og yfirmaður þinn.
Það er rétt.
Ég hefði átt að tala við þig fyrst.
Ég ætlaði ekki að misvirða þig.
Fyrirgefðu, þetta gerðist ekki aftur. - Gott.
Þú náðir samt að krækja í hálfan prestaskóla, ekki satt?
Maðurinn sem þú samdir við væri til í að stilla okkur fyrir framan aftökusveit.
Og þú náðir í hálfan prestaskóla.
Til hamingju með það. Hvernig tókst þér það?
Vilt þú blessa mig, faðir?
Karol, ég veit að þú ert núna í Róm.
Ég skrifa þér þær fréttir að fjölskyldan hefur verið blessuð með Jan litla.
Hr. Kowalski? Ef þú hefur augnablik aflögu ...
Auðvitað.
En örlögin biðu eftir að ráðast á okkur
um leið og við lágum best við höggi.
Fáðu þér sæti.
Ég vissi að eitthvað var að.
Konan þín á í öndunarörðugleikum
og fékk þrálát hóstaköst við og eftir fæðingu,
svo ég gerði rannsóknir en ég átti þó ekki von á þessu.
Skugginn í hægra lunga ...
er því miður æxli með meinvarp sem er komið langt á veg.
Mér þykir það leitt.
Hve langt á hún eftir?
Þrjá til fjóra mánuði.
Við höldum að sjálfsögðu trúnni en það er erfitt þegar Guð yfirgefur mann.
Þetta er voðalegt, Karol.
Ég skrifa í gegnum tárin því ég er einn. Ég brosi þegar hún er nærri.
Ég hef ákveðið að segja henni ekkert
svo hún hafi ekki áhyggjur þann tíma sem hún á eftir.
Ég held eymdinni og sársaukanum inni í mér.
Árið 1962
Á fyrsta degi ráðsins
er byrjað á að setja niður hið heilaga guðspjall.
Það situr í öndvegi eins og á undanförnum 20 alkirkjuþingum á undan
og í kjölfar fylgja vinnuumræður.
Maðurinn er einstök lífvera.
Hann býr í efnisheiminum, en ber djúptækar, andlegar hvatir.
Hann er sjálfum sér og öðrum hulin ráðgáta.
Og nú gerist kirkjan minna skilvirk.
Kirkjan getur ekki lengur sýnt sig heiminum
klædd hinni fornu kápu vestrænnar menningar.
Við megum ekki standa yfir heiminum og prédika, krefjast hlýðni.
Nú verður kirkjan að ganga við hlið heimsins.
Mennirnir leita nú sannleikans.
Við verðum að finna lausnir á erfiðum vandamálum í lífi þeirra.
Við verðum að horfast í augu við örvilnun mannlegrar tilvistar á vorum tímum.
Með þetta í huga, þá verður almenningur að vera miðpunktur kirkjulegs lífs.
Ég lýsi yfir að hvers kyns klerkahugsunarháttur sé reginvilla.
Já, í nýja hverfinu í Nowa Huta.
Það er verkalýðshverfi. Þú ert kennari. Hví viltu búa þarna?
Ríkisstjórnin leyfir fólki ekki að byggja kirkju.
Rétt hjá þér, það er frábær ástæða.
Kvikindið þitt.
Í frítíma mínum milli kennslustunda get ég heimsótt fjölskyldur.
Bændur verða að gerast verkamenn, að búa í íbúðum líkum býflugnabúum
og það hefur algjörlega verið litið framhjá venjum þeirra og hefðum.
Þessar fjölskyldur eru að slitna í sundur.
Það er mikið um drykkju, konur og börn eru lamin ...
Það er mikill biturleiki.
Þú ert of falleg til að hafa svona dapran svip.
Elskar þú mig allavega til hálfs við hvað ég elska þig?
Adam? - Já?
Heyrðir þú spurninguna? - Auðvitað gerði ég það.
Og?
"Ljúf ást konu sigrar allt."
Ég man ekki hver skrifaði þetta, en Wojtyla segir þetta líka.
Þá erum við komin.
Þriðja hæð, dyrnar hægra megin. - En hvert ertu að fara?
Ég gleymdi að ég þarf að hitta mann sem getur reddað mér starfi í háskólanum.
Helltu upp á, ég kem fljótlega. Þriðja hæð, dyrnar hægra megin.
Ég hef hlustað á þúsundir játninga
og ég hef fremur niðurdrepandi mynd af mannlegri örvæntingu.
Ég verð að segja að þrek Wojtyla er ógnvænlegt.
Hann hjálpar fólki, hvetur það, talar og talar ...
en það er ekki hægt að nota eitt orð gegn honum.
Gerðu það, leyfðu mér að gera eitthvað gagnlegt.
Nei. Þú ert hluti af hans hópi svo þú skalt halda áfram að fylgjast með honum.
Náði Wojtyla tökum á þér? Eða var það sæti rassinn á kaþólsku stelpunni?
Ég veit að verkalýður í Nowa Huta tekur þátt í niðurrifsstarfsemi.
Og ég er sannfærður um að Wojtyla sé með í því.
Svo þeir mega passa sig ef það verkefni hrynur.
Heyrðu, Darek!
Stattu vörð. Við viljum ekki að eftirlitið komi.
Páll postuli segir: "Þess vegna uni ég mér vel í veikleika,
í nauðum, í ofsóknum í þrengingum.
Þegar ég er veikur, þá er ég máttugur."
Sneru þeir þér til trúar?
Aldrei. En þetta er sannleikur.
Eins og maðurinn sem sagði mér þetta hélt fram.
Páll postuli? - Wojtyla.
Biskup! - Og námuverkamaður.
Lengi lifi jafnaðarsamfélag okkar!
Kordek.
Vel tímasett hjartaáfall gerði út af við erkibiskupinn í Kraká.
Listi yfir mögulega eftirmenn, undirritaður af Wyszynski?
Ég hafnaði þeim öllum. Ekkert nema fjárans and-Marxistar.
Viltu fá nafn? - Við höfum það nú þegar.
Nafn sem Wyszynski setti ekki á listann. Wojtyla.
Það eru mistök. Það verður að stöðva Wojtyla.
Mér hefur verið sagt að þú sért með manninn á heilanum.
Hvað er vandamálið?
Hann hefur meiri styrk en nokkur pólskur prestur, að Wyszynski meðtöldum.
Hann laðar ungt fólk að, vinnur gegn ... - Maður sem talar um kærleika?
Wojtyla tekur ekki þátt í starfsemi gegn ríkisstjórninni
og hann skortir skipulagningu og foringjahæfileika.
Og hefð segir til um að erkibiskup Kraká verði að vera aðalsmaður.
Og við styðjum verkamann.
Wojtyla er hinn sanni óvinur. - Óvinur okkar er Wyszynski.
Föðurlandsvinur og baráttumaður verkalýðsins, tákn fyrir fjöldann.
Við verðum að styðja Wojtyla gegn Wyszynski.
Það eru sorgleg mistök.
Ríkisstjórnin leyfir nafn Wojtyla til framboðs.
Það nafn var ekki á mínum lista. - Ég veit.
Við samþykktum að ríkisstjórnin geti samþykkt, ekki sett.
Þetta var ákveðið.
Ég er heldur ekki sammála ríkisstjórninni ef það er einhver huggun.
Málið hér er þetta ...
bara okkar á milli, segjum að Wojtyla væri ekki á listanum þínum
af því að annað hvort vildir þú hann ekki
eða þú vildir hann og allt þetta var bara til að fá hann tilnefndan.
Hvar skrifa ég undir?
Drottinn, þú sem skorar á manninn
svo hann finni styrk til að skora á örlögin,
hjálpaðu mér í athöfnum.
Hjálpaðu mér að upplifa krossinn á hverjum degi.
Hjálpaðu mér að ganga veg sem var ekki minn.
Hjálpaðu mér að eiga við stjórnmálamenn.
Hjálpaðu mér að hjálpa þeim sem þurfa.
Ertu sofandi?
Hvað dreymir þig?
Ég kenni virkilega í brjósti um þig.
Þú blekkir þig ef þú telur þig hamingjusama.
Þú blekkir þig ef þú telur að Guði, sem er ekki til, sé annt um heiminn.
Þú ert að blekkja sjálfa þig
ef þú heldur að ég elski þig.
Langar þig að giftast mér?
Viltu eignast börn?
Ég geri það aldrei ...
... og ég verð aldrei jafneinmana.
Hvernig komst þú inn? - Þú ættir að hafa dyrnar lokaðar.
Ég er ekki hrædd. Og þú komst inn, ekki einhver þjófur.
Hvað er að? - Ekkert.
Þú virðist óhamingjusamur. Enginn ætti að vera það á aðfangadag.
Óhamingja fylgir ekki dagatalinu.
Ég lofa þér að ég get kennt þér að vera hamingjusamur.
Gifstu mér
og ég skal láta þig finna hvað það er gott að lifa í sátt við sjálfan sig.
lnnri friður er ekki bara fyrir einfalda.
Þú getur fundið hann líka ef þú lætur elska þig.
Í kvöld mun saga Nowa Huta breytast.
Wojtyla mun messa við stóran kross sem verkamennirnir gerðu.
Hvað ertu að tala um? - Ó, já.
Hvað er að, Adam? Hefurðu ekkert að gera á aðfangadegi jóla?
Ég komst að því hvað þeir eru að bralla í Nowa Huta.
En við gætum verið of seinir.
Þessi samkoma er óheimil. Rýmið svæðið samstundis.
Rýmið svæðið!
Hvað eruð þið að gera?
Hættið! Hættið þessu!
Þið getið ekki bannað okkur að hafa kross! Við erum pólskir.
Og þú sömuleiðis!
Hættið! Við komum til að biðja!
Farið frá! - Við komum til að biðja.
Verkafólk í Nowa Huta, þið hafið sett krossinn niður þar sem þið viljið kirkju.
Borg ykkar átti að vera borg án Guðs, en þið hafið unnið.
Lærið af þessu!
Hver stjórnar hér? - Lukowski kapteinn.
Farið með mig til hans. - Fylgið mér.
Þeir snúa ekki baki við sannleikanum, né tala um hann eða fela hann.
Kordek, fimmtu deild. Ég skipa þér að dreifa lýðnum.
Félagi Kliszko. - Láttu mig fá þetta!
Kross ykkar er tákn um fórnina sem frelsaði manninn,
sem gefur nýtt líf
og kennir okkur að elska og virða lífið.
Þessi maður býður okkur byrginn. Hann verður að stöðva.
Ef þetta fólk hræðist okkur ekki lengur, þá er öllu lokið. Skilið?
Við erum ríkisborgarar, þegnar borgarinnar en einnig þjóð Guðs.
Við munum halda áfram að krefjast réttar okkar.
Trúarfrelsi er hæsta tjáning mannlegrar reisnar. Það er glæpur að kæfa það.
Þennan stein gaf Páll Vl mér fyrir ykkur, verkamenn Nowa Huta.
Hann kemur úr Péturskirkjunni í Róm.
Og á þessum kletti munum við byggja kirkju okkar!
Segðu mönnum þínum að taka á þessu. - Ég hef skipanirnar hér.
Nú, skipaðu þeim þá. Núna! Þaggið niður í manninum.
Þaggið niður í Wojtyla!
Ég hef fengið nóg af þér. Þegiðu!
Komdu. Vertu kyrr.
Maður verður að trúa á styrk vonarinnar.
Maður treystir á kærleikann sem er sterkari en dauðinn. Aldrei missa trúna.
Maður má ekki láta draga úr hugrekki sínu.
Aldrei tapa frelsi hugans sem Kristur gerir okkur frjálsa með.
Ég er biskupinn ykkar
og ég verð með ykkur sérhvern dag til æviloka. Ég blessa ykkur.
Adam.
Karol, þetta var rétt hjá þér.
Von, bæn og ást, hinn huldi styrkur innra með okkur getur sigrast á illu.
Manstu eftir æxlinu? Sjáðu þetta.
Það er horfið.
Þetta gerist stundum.
Líkaminn er leyndardómur, jafnvel fyrir okkur lækna.
Þið eruð gæfusöm fjölskylda.
Þakka þér fyrir.
Ég er hræddur. Hræddur eins og sá sem blessaður er.
Ég get ekki kallað þetta kraftaverk. Fyrir mér er það orð óljóst og villandi.
Leyndardómur, sagði læknirinn, hvort sem það eru vísindi eða trú.
Ég veit að þú baðst föður Pio að hjálpa. Þakka þér fyrir bænir hans.
Þökk sé óskiljanlegum örlögum sem gáfu Hania styrk til að læknast
og gerðu mig að hamingjusömum forréttindamanni.
Pawel, hvað ertu að gera?
Pawel, hvað er að þér?
Þú ert mín!
Þú ert mín að eilífu!
Viltu segja mér hvað er á seyði?
Ekkert, ég elska þig.
Ég hef verið að njósna um þig.
Já, ég er njósnari.
Ég var þjálfaður í því.
Ég kom fyrir hljóðnemum.
Ég hlustaði á þegar þú skriftaðir.
Ég las bréf þín.
Mér var greitt fyrir að gera þetta.
Og ég er bara einn af mörgum.
Ég vissi alltaf að það væri vonlaust.
Og þótt ég hataði þig,
smugu orð þín inn í mig, eins og vatn niður um sprungu.
Þú talar um ást. Það er sjúkt orð.
Ást á viðbjóðslegum mannverum.
Þú ert ekki viðbjóðslegur.
Sársaukinn innra með þér, og reiði þín, það er sál þín.
Sál sem þarf svo mikið að vera elskuð að hún er að kafna.
Ef þú gerðir mistök hefur þú nú þegar greitt fyrir þau.
Þakka þér fyrir.
Takk, Adam. Í dag er góður dagur.
Þetta er í annað skipti sem ég hef séð himneskt gildi lífsins.
Farðu í friði.
Allt sem ætti að fyrirgefa er fyrirgefið.
Þú ert útvalinn.
Nei.
Komdu hingað.
Komdu.
Ég fyrirgef þér.
Ég elska þig.
Engan ætti að neyða til að taka trú gegn sínum vilja.
Málstaður andlegs frelsis, frjálsrar samvisku og trúarfrelsis
er stórkostlegur málstaður!
Því nútímamanni og mannfólki í sögunni
nægir ekki að segja bara: "Ég er frjáls."
Hann verður að læra að segja: "Ég er ábyrgur."
Mig langar að tala um viðræður kirkjunnar við guðleysingja.
Við ættum ekki að byrja með sannanir á tilvist Guðs,
heldur með íhugun á djúpri og róttækri einveru mannsins.
Yðar ágæti!
Þekkir þú mig ekki?
Jerzy Kluger.
Þú ert á lífi! - Og þú sömuleiðis.
Hvað er að? Manstu ekki hvað ég heiti?
Karol.
Ég hélt að þú værir dauður. Ég leitaði frétta af þér alls staðar.
Þú áttir að hafa verið drepinn í Rússlandi.
Ég hefði átt að deyja, ekki einu sinni, heldur þúsund sinnum.
Og ég hef fundið þig.
Mér var þyrmt en ég var sá eini.
Ég hef gleymt hvernig á að gráta.
Við verðum að gráta, Jerzy.
Maður verður að sleppa sársaukanum fyrir framan alla.
"Aðeins hjartað og sálin." Það voru einkunnarorð okkar. Manstu?
Gyðingar og kristnir verða að koma saman svona.
Ég vil að þú lítir á þetta.
Bréf til þýsku biskupanna. Við fyrirgefum Þýskalandi og biðjum fyrirgefningar.
Ríkisstjórnin á eftir að verða fokreið.
Tími er kominn til að taka stórt skref í friðarátt til Þjóðverjanna.
Verðum við líka að biðja um fyrirgefningu?
Okkur verður alltaf að vera fyrirgefið.
Þetta er mikilvægt skjal, því það er fyrsta skrefið í minnishreinsun okkar.
Við ættum að biðja um fyrirgefningu fyrir allar sakir kristinna manna í sögunni.
Það hljómar eins og skaðræðisframtak.
Milljónir manna hafa verið myrtir sökum kynþáttar eða hugmyndafræði.
Við ættum að biðjast fyrirgefningar þar sem kristnir áttu í hlut.
Adam, það gleður mig að hjónabandið veiti þér svona mikla gleði.
En styrkur Maria kemur frá henni en ekki frá minni kennslu.
Kjassaðu Stefan, litla son þinn, frá mér.
Adam, þó þú trúir ekki, þá berðu ástríðu til sannleikans
og það á þátt í þeirri ánægju sem staða prófessors við háskólann veitir þér.
Ég sé því miður fram á erfiða tíma í þessum ófullkomna heimi.
Hvernig bregst Páfagarður við ef þeir komast að þessu?
Ég er ekki að ganga gegn Róm. Þvert á móti.
Þeir vita að ástandið í Tékkóslóvakíu versnar með hverjum degi.
Wojtyla preláti? - Það er ég.
Við fórum yfir landamærin. - Velkomnir til Póllands.
Jiri Noga. Milan Hryc. - Hérna.
Andrej Menzel. - Andrej Menzel.
Ég heiti Jarko Sisyl.
Vaclav Kolar.
Þessi staður verður leynilegur prestaskóli ykkar.
Prestur er sá sem flytur leyndardóm trúarinnar
með þeim ósýnilegu gjöfum sem allt mannkynið býr yfir.
Hér vinnum við og ég vígi ykkur á laun svo þið getið snúið heim sem prestar.
Þar standið þið frammi fyrir fórnum og berjist til að vernda frelsi og frið.
Fyrst ætla ég að gefa ykkur mína skilgreiningu á presti,
Maður fyrir aðra.
Árið '68, hrópuðuð þið:
"Ekkert brauð án frelsis, enginn lærdómur án frelsis,"
því þið vilduð hafa rétt á brauði, frelsi og sannleika!
Þeir handtóku okkur, börðu menntamenn, lokuðu leikhúsum.
Þeir sögðu verkamönnum að við værum svikarar og sneru þeim gegn okkur.
Nú hafa verkamenn gert uppreisn - í Gdansk, Szczecin, norðlægum borgum.
Varaliðið hóf skothríð á þá.
Þeir grafa þá dauðu í fjöldagröfum!
Við vitum sannleikann, við verðum að standa með verkamönnunum.
Munið að hvar sem fólk hefur hrópað: "Við viljum frelsi,"
hefur þeim ávallt tekist að öðlast það!
Gestapo! Gestapo!
Já, hann er á lífi, en ég er hrædd.
Veistu hvað þeir gera við fanga? Svokölluð "slóð heilsunnar".
Ég þoli þetta ekki lengur.
Það er verið að prófa þig. Þið farið í gegnum þetta saman.
Þið sigrist á þessu saman.
Adam er hugrakkur.
Hann er útvalinn. Guð yfirgefur hann ekki.
Í augnablikinu er Adam að hugsa um bros þitt.
Sú hugsun verður hans frelsun.
Þarna ertu!
Fékkstu súkkulaði? - Já.
Já. Við mamma þín vorum að ræða um pabba,
um gjöfina sem hann færir þér þegar hann kemur heim úr ferðalaginu.
Er þetta málið?
Er gaman? Ertu að fá útrás fyrir reiðina?
Farðu og kýldu spegil, Kordek.
Hvar er Guð núna? Hvað segir Wojtyla við þig, að Guð elski þig?
Sagan mun ávallt leiðrétta allt á klukku tímans.
Það segir hann.
Kordek, kýldu mig.
Kýldu mig eins fast og þú getur því hann er sterkari en þú.
Ríkið getur ekki ógilt þann rétt sem maðurinn hefur frá fæðingu!
Ríkið getur ekki leyst réttlætiskennd af hólmi með lögreglukylfu!
Það ríki sem óhreinkar sig þannig mun að engu verða.
Hver árás ríkisins á frelsið er brot á siðferðislegri og félagslegri reglu.
Við fjölskyldur þeirra kvenna, manna og unga fólksins sem lét lífið í þágu frelsis
og við alla þá sem liðu ranglæti í nafni frjálsræðis,
segi ég: "Þið hafið ekki þjáðst að óþörfu."
Þessi kirkja stendur með ykkur!
Ógæfa skal henda það ríki sem boðar stríð innan sem utan landamæra þess.
Ógæfa skal henda það ríki sem lætur fólk svelta,
sem drepur og misþyrmir!
Ef Wojtyla verður erkibiskup styðja allir Pólverjar hann.
Láttu drepa hann.
Ertu brjálaður?
Ég er það kannski núna en ég var það ekki þegar ég varaði þig við honum.
Nú er það of seint. Ég vorkenni þér og okkur öllum. Landinu okkar.
En indælt.
Páfinn er dáinn.
Hvað sagðir þú? - Jóhannes Páll páfi er dáinn.
Hann dó í gærkvöldi, eftir aðeins 33 daga.
Ég hafði miklar mætur á honum.
Veistu hvað hann sagði þegar við kusum hann?
"Megi Guð fyrirgefa gjörðir ykkar!"
Geta þeir ekki komist að samkomulagi? Ég þarf að fara á preststefnuna í Kraká.
Vertu þolinmóður. Benelli verður kosinn. - Ég vona það.
Siri kardináli, 53.
Benelli kardináli, 57.
Yðar ágæti? - Koenig?
Hví ekki Pólverji?
Nei. Það er óhugsandi. Ég er of gamall.
Ég var ekki að tala um þig. Við viljum stinga upp á Wojtyla.
Það er góð hugmynd. En hann er ungur og óþekktur. Hann verður aldrei kosinn.
Hann er einn snjallasti hugsuður okkar. Hann er sterkur. Hann er rólegur og skýr.
Hann er hvorki vinstri- né hægrisinnaður. Og hann er bjartsýnismaður.
En við erum hræddir um að hann hafni.
Ég skal sannfæra hann.
Drottinn kom og Hann kallar á þig. - Hvað áttu við?
Ef þeir kjósa þig, ekki hafna.
Manstu hvað Kristur sagði við Pétur í Quo Vadis?
Bara eitt orð. "Samþykktu."
Wojtyla. Wojtyla.
Kærleikurinn útskýrði allt fyrir mér. Kærleikurinn réði fram úr öllu fyrir mig.
Þess vegna dái ég kærleikann hvar sem hann er.
Ef kærleikurinn er eins stórkostlegur og hann er einfaldur,
ef má finna einföldustu löngun í söknuði,
þá get ég skilið hvers vegna Guð vill láta einfalt fólk fagna sér,
fólk með hreint hjarta og getur ekki tjáð kærleikann með orðum.
Guð kom alla þessa leið
og Hann stoppaði rétt við vitundarleysið,
rétt við augu okkar.
Kannski er lífið undrunarbylgja,
bylgja sem er hærri en dauðinn.
Ekki vera hrædd, aldrei nokkurn tímal
Hinir háttvirtu kardinálar
hafa boðað nýja biskupinn í Róm.
Þeir boðuðu hann
frá fjarlægu landi.
Við eigum pólskan páfa!
Fjarri, en þó alltaf nærri,
fyrir samfélag kristinna í trú og hefðum.
Magda! Magda!
Hann er vinur minn.
Ég hræddist það ... - Adam! Adam!
... að vera útnefndur páfi ...
... en ég svaraði kallinu af hollustu
við Drottinn vorn,
og af trausti til móður hans,
heilaga Maríu guðsmóður.
Ég veit ekki hvort ég get gert mig skiljanlegan á ykkar,
á okkar ítölsku tungu.
Ef ég geri mistök ...
Ef ég geri mistök þá leiðréttið mig.